Van nepnieuws tot instant-audit

3 mei 2017
PDF
In dit artikel:

De opkomst bij de inauguratie van Trump was de grootste opkomst ooit, punt uit. Klimaatverandering is een leugen, global warming is onzin. En terwijl Amerikaanse tanks begin deze eeuw Bagdad binnenreden en het pleister van het plafond van het presidentieel paleis naar beneden viel door de bombardementen, verklaarde Mohammed Saïd al-Sahaf, de communicatieminister van Saddam Hoessein, op de televisie nog steeds blijmoedig dat het Iraakse regime aan de winnende hand was. Saddam Hoessein had massavernietigingswapens en de inval in Irak was dus gerechtvaardigd. Het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) doet mee aan de verkiezingen van 15 maart om de belangen van scholieren en studenten in de Tweede Kamer te behartigen. Jörgen Raymann stopt met zijn radioprogramma.

Zomaar een paar voorbeelden van wat we nu ‘nepnieuws’ noemen, maar wat we al wat langer kennen als gekleurd nieuws, klinkklare leugens, publiciteitsstunts, ‘alternatieve feiten’, slordige journalistiek. Media nemen berichten klakkeloos over en zo verspreiden al deze vormen van ‘nieuws’ zich razendsnel. Hoe zit het eigenlijk met kritisch doorvragen en waar is hoor- en wederhoor gebleven? In de krant duiken rubrieken op waarin het waarheidsgehalte van uitspraken in de media wordt onderzocht. Is het misschien achterhaald om te verwachten dat een nieuwsbericht of achtergrondartikel in een serieus medium gecontroleerde feiten bevat? Het lijkt er steeds vaker op.

We hebben het niet over een onschuldig fenomeen. In de NRC van het kerstweekend trof ik een artikel aan over de vraag waarom de politiek van 2016 zo vaak kon afglijden naar platte propaganda. Een geïnterviewde die tot voor kort in het Haagse woordvoerder was, verklaarde dat hij het nog nooit zo makkelijk had gehad. Journalisten mailen of appen hun vraag, je stuurt ze een antwoord – en dat is het. Doorvragen komt nog amper voor. Een verslaggever die de achterliggende stukken leest en een onjuistheid aanwijst: een zeldzaamheid. Kortom: waarheidsvinding en hoor- en wederhoor, kernwaarden van de journalistiek, worden met voeten getreden.

Binnen de beroepsgroep van journalisten groeit het besef dat de waarheidsvinding onder druk staat. Voor de Belgische verslaggever Chris de Stoop was dit zelfs een van de redenen om een streep te zetten onder zijn journalistieke carrière. In zijn opinie is journalistiek ‘pseudo-nieuws’ geworden omdat er geen tijd meer is om nieuws te verifiëren, geen tijd meer voor reflectie, geen tijd meer voor controle. Als oorzaken noemt hij de opkomst van de commerciële televisie in de jaren negentig en de stormachtige opkomst van internet vanaf 2000. Onder invloed van deze revoluties is het publiek anders naar nieuws gaan kijken. Mensen nemen niet meer de tijd voor een lang verhaal, en willen van moment tot moment volgen wat er gebeurt. ‘Het is een soort verwende, overvoede nieuwsconsument die heel oppervlakkig geïnformeerd wordt en die uiteindelijk ook bepaalt wat wij brengen. Want als we geen publiek hebben, stopt het ook.’

En zo lijkt deze ontwikkeling niet alleen te moeten worden toegeschreven aan de journalistiek die geen tijd neemt of krijgt voor reflectie en controle, maar ook aan de lezers en luisteraars die liever een continue stroom van nieuwe snippers halve waarheden volgen in plaats van te wachten op een goed onderbouwd evenwichtig bericht of een goede analyse.

Vervangt u nu voor de aardigheid eens ‘journalist’ door ‘auditor’ en ‘lezer’ door ‘opdrachtgever’. Herkent u de parallel? Hebben wij in ons werk niet ook steeds vaker te maken met tijdsdruk die op gespannen voet staat met kwaliteit? Door de kortademigheid die in de hele samenleving snel om zich heen grijpt, moeten ook wij steeds vaker opboksen tegen leidinggevenden en opdrachtgevers die ervan uitgaan dat we best met minder uren toekunnen voor onze audits. Gelukkig dragen wij, IT-auditors, onze kernwaarden hoog in het vaandel en houden wij onze rug recht. Wij, IT-auditors, nemen de tijd voor reflectie en controleren de feiten. Wij, IT-auditors, leveren natuurlijk geen instant-audits op … toch?

Drs. Th. (Thea) M. J. Gerritse RE

Thea Gerritse begon haar loopbaan als IT-auditor in 1988 bij EDP AUDIT POOL en is op dit moment auditmanager bij de Auditdienst Rijk. In die functie is zij vooral betrokken bij vraaggestuurde onderzoeken naar grote automatiseringsprojecten bij de Belastingdienst.