De mogelijkheden van IT en IT-audit in de mkb-jaarrekeningcontrole

IT in het mkb: wat moet je ermee?

23 december 2014
In dit artikel:

Dit artikel is gebaseerd op het gelijknamige afstudeerreferaat van de auteur uit januari 2013 over de mogelijkheden om bij de mkb-jaarrekeningcontrole gebruik te maken van IT en IT-audit. Het blijkt dat dit vaak beperkt mogelijk is, omdat de accountant de IT-omgeving in het mkb als weinig volwassen inschat. Verder blijkt dat als die mogelijkheden er wél zijn, de accountant deze niet altijd benut. Een afgeleide vraag is, in welke mate de accountant in staat is een goede inschatting van de IT-omgeving te maken. Dit artikel is geschreven om de mkb-accountant handvatten aan te reiken om deze situatie te verbeteren.

In 1959 hield Starreveld zijn inaugurele rede waarin hij inging op de automatisering van de informatieverwerking en de ondersteuning van de elektronische apparatuur ‘of computers’ bij de besluitvorming binnen bedrijven. In zijn werk ‘Bestuurlijke informatieverzorging’ wordt een beschouwing gegeven over het informatievoorzieningsproces per fase van de waardekringloop. [STAR04] Het waardekringloopmodel vormt een belangrijk onderdeel van de hedendaagse accountantscontrole in Nederland. In dit artikel wordt onderzocht in welke mate dit ook voor de automatiserings- of IT-omgeving binnen bedrijven geldt.

Mijn ervaring is dat vooral bij bedrijven die net op de grens van controleplicht zitten of waarvan de bedrijfsvoering beperkt afhankelijk is van de IT-omgeving, het volwassenheidsniveau van de IT-omgeving laag te noemen is. Dit uit zich doordat het beheer van de IT-omgeving (bijna) geheel is uitbesteed aan ‘de computerboer op de hoek’, doordat gebruikers (te) ruime rechten hebben of doordat het IT-beleid ad-hoc wordt aangestuurd. Dit, terwijl wetgever, toezichthouders en beroepsorganisaties steeds meer belang hechten aan de geautomatiseerde gegevensverwerking bij bedrijven. De SRA (Samenwerkende Registeraccountants en Accountants-Administratieconsulenten) schrijft bijvoorbeeld in haar praktijkhandleiding ‘IT in de jaarrekeningcontrole’: ‘In het algemeen leidt voortschrijdende automatisering tot een toename van het aantal maatregelen van de AO/IB dat onderdeel uitmaakt van een of meer geautomatiseerde gegevensverwerkende processen. De automatiserings- of IT-omgeving van de organisatie is daarmee zeer relevant voor de accountantscontrole, ook in het mkb’. [SRA14]

Waarneembaar is dat mkb-bedrijven blijven investeren in IT, waardoor de accountant nu en in de nabije toekomst in steeds grotere mate bedrijven zal bedienen die hun administratie (deels) in de cloud hebben staan, die gebruik maken van elektronische facturen of die zijn aangehaakt bij andere IT-trends. Het in 2014 verschenen studierapport ‘Jaarrekening controle in het mkb: IT audit geïntegreerd in de controle-aanpak’ start niet voor niets met: ‘De tijden van een papieren administratie zijn voorgoed voorbij, ook in het mkb. Niet langer kan de accountant zich veroorloven zijn controle “om de computer heen” uit te voeren’. [DIJK14] De accountantsorganisatie zal hierin mee moeten gaan. In het NBA visiedocument ‘MKB-accountant 2020’ staat dan ook: ‘In alle bedrijfsmodellen zal automatisering van het kantoor en van de klant een grote rol spelen. (…) De controlepraktijk kan in de toekomst bijna niet meer om IT-audit heen. De nog veel voorkomende werkwijze met fysieke documenten bij de klant en op het accountantskantoor zal verdwijnen. Dit vereist een personeelsbestand dat bereid is om in zichzelf te investeren.’ [NBA13] De praktijk is weerbarstiger. De mkb-accountant die bij zijn jaarrekeningcontrole actief gebruik wil maken van IT en automatisering kan een drempel ervaren door bijvoorbeeld gebrek aan kennis. Ook kan hij beperkingen ervaren door collega’s en leidinggevenden die geen zin of interesse hebben in deze werkwijze of opzien tegen de investering en op oude voet ‘langs de computer’ willen controleren.

Theoretisch onderzoek

In deze paragraaf worden de verplichtingen en (on)mogelijkheden vanuit de wetgeving en theorie om IT-audit in de jaarrekeningcontrole te integreren1 behandeld, zodat inzicht ontstaat in het speelveld waarin de mkb-accountant opereert.

Verplichtingen

Artikel 393 lid 4 van het Burgerlijk Wetboek 2 luidt: ‘De accountant brengt omtrent zijn onderzoek verslag uit aan de raad van commissarissen en aan het bestuur. Hij maakt daarbij ten minste melding van zijn bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking.’ De Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants maakt in de Audit Alerts 1 en 2 duidelijk dat het daarbij gaat om opmerkingen die de accountant heeft vanuit normale uitoefening van zijn taak in het kader van de controle van de jaarrekening; wanneer er geen bevindingen zijn, of de accountant de geautomatiseerde gegevensverwerking niet in de controle betrekt, dient de accountant hiervan ook melding te maken [NBA93].2

Conform de ‘Nadere Voorschriften – Controle en Overige Standaarden / Standaard 315 dient de accountant kennis te verkrijgen over de interne beheersingsactiviteiten die van belang zijn voor de controle van de jaarrekening, ongeacht de omvang van de te controleren entiteit.’3 Wat betreft de IT-omgeving wordt in de standaard gesproken van kennis van het informatiesysteem, met inbegrip van de daarop betrekking hebbende bedrijfsprocessen, voor zover van belang voor de financiële verslaggeving en de communicatie. Dit is dus niet de gehele geautomatiseerde gegevensverwerking zoals uit artikel 393 lid 4 opgemaakt zou kunnen worden, maar er zou een goed beeld moeten bestaan van de IT-werkelijkheid.

In de Standaard 230 (Controledocumentatie) is over dossiervastleggingen voor controles bij kleinere entiteiten aangegeven dat deze ‘proportioneel’ mogen zijn. Concreet betekent dit dat in veel gevallen kan worden volstaan met korte, eenvoudige en betekenisvolle vastleggingen over de IT-omgeving. Vanuit de beroeps- en netwerkorganisaties zijn voorbeelden beschikbaar hoe de opbouw van de informatie in het dossier eruit kan zien.

Beroeps- en netwerkorganisaties

In 2002 is Leidraad 12 ‘De AA in een (kleinschalige) geautomatiseerde omgeving’ uitgebracht door de NOvAA. [NOVA02] In 2014 is deze leidraad opgevolgd door het studierapport van NBA, #TUACC4 en NOREA ‘Jaarrekening controle in het mkb: IT audit geïntegreerd in de controle-aanpak’. [DIJK14] Hoewel Leidraad 12 gedateerd is, geldt voor beide documenten dat ze een goed naslagwerk zijn voor de accountant die met IT in de jaarrekeningcontrole aan de slag wil door het gebruik van duidelijke schema’s, tabellen en dergelijke. Het studierapport is daarbij diepgaander en vanzelfsprekend actueler.

Direct toepasbaar is het studierapport echter nog niet. Vanuit het studierapport wordt onder andere door middel van ThinkCharts, modellen en andere tools een goede suggestie gedaan hoe de accountant de controle kan aanpakken, al dan niet ondersteund door een IT-auditor. De accountant zal het studierapport nog wel moeten vertalen naar zijn eigen standaard-dossierindeling. Met name de accountant die gebruikmaakt van een elektronisch dossier staat hier voor een uitdaging: deze dossiers kennen vaak een standaardindeling en standaardcontent, waaraan in de vorm van MS Word en/of Excel-templates kantoorspecifieke content wordt toegevoegd. Vanuit de IT-omgeving onderkende risico’s worden hierdoor mogelijk niet goed in het dossier geïntegreerd, waardoor onvoldoende wordt geborgd dat deze risico’s toereikend worden opgevolgd.

Opvallend is hoe weinig literatuur over de relatie tussen IT (-risico’s) en jaarrekeningcontrole is verschenen

Een goed voorbeeld is het aspect logische toegangsbeveiliging. De inrichting hiervan is relevant voor de betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Niet alleen toegang tot de applicatie waarin de financiële administratie wordt gevoerd is relevant. Ook de toegang via applicaties van waaruit financiële transacties worden geïnitieerd is relevant, zoals het autoriseren van inkoopfacturen in het operationele pakket of verkooptransacties via een webshop en toegang tot de netwerklocatie waarop de databases met de (financiële) gegevens van het bedrijf staan. De beveiliging op toegang via de genoemde applicaties is relevant voor de betrouwbaarheid van de data en de werking van de application controls. De toegangsbeveiliging tot de databases is relevant vanuit het oogpunt van betrouwbaarheid van de gegevens en fraude. De accountant zal per applicatie in zijn (elektronisch) dossier willen vastleggen wat hij heeft gedaan om zich er van te vergewissen dat risico’s op dit terrein voldoende zijn gemitigeerd.

Schermafbeelding 2014-12-22 om 11.13.03

De SRA biedt content aan voor elektronische dossiers van verschillende aanbieders, zoals CaseWare, MLE en Unit4. Daarnaast heeft de SRA tweemaal een praktijkhandreiking uitgebracht waarin IT en jaarrekeningcontrole is behandeld. Deze handreikingen zijn goed vergelijkbaar met de eerder genoemde publicaties van de NOvAA en NOREA: veel schema’s, vragenlijsten en onderwerpen waarover de accountant informatie kan verzamelen. Ook hier geldt dat er een drempel is om dit in de praktijk toe te passen. De inhoud van deze praktijkhandreikingen is bijvoorbeeld niet (volledig) in het (elektronisch) dossier geïntegreerd en de accountant heeft bovendien kennis nodig om zich niet te verliezen in het tot in eindeloos detail vastleggen van de IT-omgeving. De indruk kan hierdoor ontstaan dat heel veel (extra) moet worden uitgevoerd zonder dat dit concreet iets toevoegt aan de controle en waarvoor geen ruimte in het controlebudget bestaat.

Vakliteratuur

In de vakliteratuur zijn diverse artikelen en columns over IT-audit en jaarrekeningcontrole verschenen. Onder de titel ‘Hoogleraar Mollema: “Accountant kan IT niet langer negeren” ’ verscheen in 2008 op de website accountancynieuws.nl een artikel waarin Mollema stelt dat de IT te zeer het kloppend hart van de onderneming is om haar nog langer te negeren. [ACCO08] De accountant moet hieraan aandacht besteden om tot een oordeel over de kwaliteit van de bedrijfsprestaties te komen. Mollema stelt dat hiervoor een oplossing kan worden gevonden in de academische en de interne opleiding. Onder de titel ‘#Tuacc: Accountant mag automatisering niet langer negeren’ verscheen bijna drie jaar later nagenoeg dezelfde boodschap. [ACCO10] De Tuacc zag naast de opleiding ook een oplossing in een betere communicatie tussen de accountant en de IT-auditor.

In de Accountant is in 2010 een artikel verschenen waarin Koopmans de samenwerking tussen RA’s en RE’s behandelt. [KOOP10] Hoewel deze samenwerking belangrijker wordt, loopt deze nog niet soepel. Een oorzaak hiervan is volgens Koopmans dat de IT-auditor en de accountant elkaars taal niet spreken, waardoor het in de praktijk niet goed lukt de bevindingen van de IT-auditor te vertalen naar gevolgen voor de jaarrekeningcontrole. Een van de verklaringen is onvoldoende afstemming tussen de IT-auditor en de accountant. Idealiter zou er tijdens de planningsfase van de controle afstemming moeten zijn tussen beiden over processen, risico’s en werkzaamheden.

Een andere oorzaak is wederom de educatie; in beide studierichtingen wordt weinig aandacht besteed aan elkaars vakgebied. Het belang van kennis van IT bij de accountant heeft Fijneman in 1999 in zijn proefschrift benoemd: ‘ICT blijkt op een fundamentele wijze zich te verankeren in de uitvoering en beheersing van de primaire en ondersteunende bedrijfsprocessen. (…) Dit vereist dan dat de accountant geëquipeerd is op het gebied van ICT, ook als hij als opdrachtgever optreedt voor gespecialiseerde EDP-auditors’. [FIJN99] Een van de mogelijkheden daartoe is de accountancyopleiding. Helaas moet worden geconstateerd dat IT en IT-audit tegenwoordig nog steeds onderbelicht wordt bij de accountancyopleiding. [SCHE10]5 Er is wel een lichtpuntje: in juli 2014 is het ontwerp voor een nieuw opleidingsmodel voor accountants verschenen onder de titel ‘Vakbekwaamheid Verzekerd’. Hierin is IT één van de drie thema´s die als een rode draad door de opleiding lopen. Het duurt echter nog jaren voordat de studenten van nu de externe accountants binnen de accountantsorganisaties zijn. Op lange termijn zou verwacht kunnen worden dat de afgestudeerde accountants voldoende kennis van IT hebben, maar op korte termijn is er vanuit de accountantsopleiding geen oplossing. Sommige kantoren ondervangen dit door interne opleidingen.

Ook Rabe en Johan onderkennen het belang van een goede communicatie tussen de accountant en de IT-auditor. [RABE10] In hun artikel gaan zij in op het samenspel tussen de accountant en de IT-auditor. Dat samenspel start met een gezamenlijke risicoanalyse, waardoor zowel de audit risks als de IT risks worden onderkend. Vervolgens inventariseert de IT-auditor welke risico’s de geautomatiseerde interne beheersingssystemen mitigeren. In het algemeen zijn bij veel interne beheersingssystemen nog maar weinig handmatige controlewerkzaamheden nodig om deze risico’s te mitigeren. Echter, bij weinig interne beheersingssystemen zal dit aanleiding moeten geven tot adviespunten op het terrein van de interne beheersingsomgeving. De IT-auditor kan de accountant dus helpen met de keuze welke werkzaamheden nodig zijn. De inzet van de IT-auditor leidt zo tot IT-auditwerkzaamheden die de plaats innemen van financial-auditwerkzaamheden en niet tot IT-auditwerkzaamheden die een aanvulling vormen op financial-auditwerkzaamheden, waardoor IT-auditwerkzaamheden slechts kostenverhogend werken. Het laatste is een gevaar dat ontstaat door onkundig gebruik van praktijkhandreikingen. De IT-auditor moet natuurlijk wel thuis zijn op het vakgebied van de accountant om goed te kunnen samenwerken bij een gedegen risicoanalyse en passende werkzaamheden om deze risico’s te kunnen mitigeren.

Omgekeerd moeten ook accountants voldoende thuis zijn in het vakgebied van de IT-auditor, wat niet altijd het geval is. Uit onderzoek van Vaassen is bijvoorbeeld gebleken dat accountants bij de risicoanalyse voor ERP-systemen weliswaar onderkennen dat deze systemen tot een grotere onderlinge afhankelijkheid van bedrijfsprocessen leiden, maar dat zij dit onvoldoende vertalen naar een hogere risico-inschatting. Ze onderkennen ook onvoldoende de specifieke ERP-problematiek die tot meer controlewerkzaamheden zou moeten leiden en aanleiding zou moeten zijn om IT-auditors bij de controle in te schakelen. [VAAS03] Onduidelijk is hoe het kan dat accountants onvoldoende de specifieke ERP-problematiek onderkennen, maar in elk geval is wel de noodzaak duidelijk dat zij voldoende deskundigheid op dat gebied ontwikkelen of dat zij een IT-auditor inschakelen. Hoewel het onderzoek van Vaassen specifiek gericht is op ERP-systemen, is uit dit onderzoek ook weer gebleken dat het kennisniveau van het controleteam hoger moet worden om tot een toereikende risico-inschatting te komen en passende controlewerkzaamheden te formuleren. Daarnaast zal het controleteam in kennis moeten blijven investeren om trends te blijven volgen. Inmiddels maken bijvoorbeeld steeds meer bedrijven gebruik van een webshop of een app. De accountant zou ook kennis moeten hebben over dit soort IT-trends om risico´s hierin te kunnen onderkennen.

Opvallend is hoe weinig literatuur over de relatie tussen IT(-risico’s) en jaarrekeningcontrole is verschenen. De accountant kan helaas niet eenvoudigweg een boek pakken om zijn kennis te vergroten, maar zal een meer uitgebreide studie moeten doen om kennis te krijgen over een IT-onderwerp.

Na de risicoanalyse volgt het uitvoeren van de controlewerkzaamheden. Een van de controletechnieken die de accountant tot zijn beschikking heeft is data-analyse. Dit kan bijvoorbeeld door gebruik te maken van een auditfile ten behoeve van de belastingdienst of van een kopie van de SQL-database. Van der Heijden en Benjaminse presenteren een model voor het efficiënter toepassen van data-analyse. [HEIJ12] Het model is ontstaan vanuit de praktijk, waarin gebleken is dat de theorie van een efficiënter en effectiever controleproces door het toepassen van data-analyse als integraal onderdeel van de jaarrekeningcontrole in de praktijk moeilijk realiseerbaar is. Het interessante van het model is dat de IT-auditor wordt ingezet als schakel tussen de accountant en een team van (externe) specialisten, die bijvoorbeeld data uit een specifiek pakket ontsluiten. De IT-auditor in dit model kan naar mijn idee ook een accountant met grote affiniteit voor IT-audit zijn.

Romme heeft onderzoek gedaan naar de toegevoegde waarde van best practices. [ROMM11] Hij concludeert dat meer uitwisseling van best practices nodig is. Best practices helpen bij het uitvoeren van eigen werkzaamheden en kunnen ook opdrachtgevers en klanten helpen bij het verbeteren van de IT-praktijk. Naar mijn mening pleit dit voor het vormen van een specialistenteam zoals Van der Heijden en Benjaminse in hun hiervoor genoemde artikel voor ogen staat. Ook zal het de integratie van IT en IT-audit in de jaarrekeningcontrole stimuleren wanneer specialistenteams hun best practices, ofwel tips en trucs, delen.

De IT-auditor en de accountant spreken elkaars taal niet

Resumerend kan in hoofdlijnen worden gesteld dat de verschillende auteurs twee oplossingsrichtingen zien om IT beter in de controleaanpak te integreren. De ene oplossingsrichting is de IT-kennis van het controleteam verhogen door betere educatie van de accountant. De andere is een IT-auditor aan het team toevoegen en tevens de communicatie tussen de accountant en de IT-auditor verbeteren.

Casestudy

Via een casestudy heb ik een indruk verkregen van wat in de praktijk de impact van de IT-omgeving van de klant op de jaarrekeningcontrole 2011 is. De jaarrekeningcontrole 2011 lijkt gedateerd, maar omdat vanaf 2012 tot de zomer van 2013 geen relevante nieuwe publicaties,6  zijn verschenen is 2011 nog een actuele illustratie van de praktijk.

Populatie

De casestudy heb ik uitgevoerd bij een accountantsorganisatie op een aantal dossiers van jaarrekeningcontroles boekjaar 2011, waarbij ik het dossier heb bestudeerd en met leden van het desbetreffende controleteam heb gesproken. De dossiers zijn geselecteerd uit een grotere groep, waarbij zoveel mogelijk spreiding is gezocht in de verantwoordelijke externe accountants en controleleiders om een zo reëel mogelijke impressie te krijgen. De bedrijven die in de casestudy zijn betrokken zijn te typeren als middenbedrijf7.

Van de grotere groep heb ik in kaart gebracht welke financiële en logistieke applicaties worden gebruikt. Voor de financiële administratie worden de volgende softwarepakketten veel gebruikt: Exact (27%, waarvan Globe 9%) en Accountview (27%). Daarna volgen Navision (14%) en de overige (het zijn er 18!, 32%). De logistieke pakketten zijn zelfs meer divers: Navision (11%), IntraOffice/Transpas (11%), Accountview (7%), Syntess (7%) en overige (21!, 64%).

De uitkomsten uit de casestudy behandel ik hierna, maar alleen die uitkomsten die representatief zijn voor wat ik ook in andere dossiers en bij andere accountantsorganisaties heb gezien teneinde een zo reëel mogelijk beeld te schetsen. De bevindingen zijn dus geen incidenten.

Wettelijke verplichtingen

Bij alle controleopdrachten is een beschrijving van de IT-omgeving van de klant opgenomen. Er wordt op verschillende manieren invulling gegeven aan de diepgang van deze beschrijving, en ook de uitwerking van een diepgaande beschrijving is divers door het gebrek aan praktische handvatten binnen het standaardsjabloon van het controledossier. De vastlegging van de relatie tussen de jaarrekeningposten, processen en programma’s zoals opgemaakt kan worden uit de Standaarden 230 en 315 kan verbeterd worden. Het controleteam kon voor het vastleggen van deze relatie modellen gebruiken zoals aangereikt in Leidraad 12 van de NOvAA en de SRA Praktijkhandreiking ‘SRA controleaanpak en automatisering’, maar uit de casestudy blijkt dat de ene medewerker hier meer affiniteit mee heeft én interesse in heeft, en er zodoende meer aandacht aan besteedt dan de andere. Een gevaar van een ontoereikende beschrijving van de IT-omgeving is dat tijdens de controle onvoldoende werkzaamheden plaatsvinden om de betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking vast te stellen.

Uit recent onderzoek bij de Big 4-accountantsorganisaties is gebleken dat de externe accountants daadwerkelijk in meerdere wettelijke controles onvoldoende werkzaamheden hebben verricht. Dit betreft werkzaamheden waarbij de externe accountant inzicht verkrijgt in de geautomatiseerde interne beheersingsmaatregelen en deze vervolgens toetst op opzet, bestaan en werking. [AFM14]

Bij alle opdrachten is een uitspraak gedaan over de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Overleg met verschillende controleleiders leerde dat niet bekend was dat deze verplichting niet van toepassing is indien geen gebruik wordt gemaakt van de geautomatiseerde gegevensverwerking en dat in die situatie volstaan kan worden met de melding dat geen gebruik is gemaakt van de geautomatiseerde gegevensverwerking.

Risicoanalyse

Van de geïdentificeerde risico’s is bijna de helft benoemd bij jaarrekeningposten met een schattingselement, zoals voorzieningen. Van de risico’s hangt slechts een minimaal deel samen met de geautomatiseerde gegevensverwerking. Dit lijkt een bevestiging van het onderzoek van Vaassen waarin hij concludeert dat de steeds toenemende implementatie van ERP-systemen door accountants onvoldoende wordt vertaald naar een hogere risico-inschatting en bijbehorende werkzaamheden. [VAAS03]  Op IT-gebied zouden accountants meer deskundigheid moeten verkrijgen.

Wat verder opvalt is dat risico’s met eenzelfde karakter, bijvoorbeeld een te ruime betalingsbevoegdheid van de administrateur, op verschillende manieren wordt aangepakt. Daarbij is bij de ene controle de IT-omgeving van de klant in hogere mate betrokken in de controleaanpak dan bij de andere. Door gelijksoortige risico’s en de controleaanpak daarbij te bespreken in een overleg tussen controleteams kunnen tips & trucs en best practices worden uitgewisseld om de controleaanpak meer uniform en mogelijk efficiënter aan te pakken.

Computer Assisted Audit Techniques

Bij de jaarrekeningcontroles is data-analyse ingezet als controletechniek. Dit gebeurde vooral om specifieke controlerisico’s te kunnen mitigeren en in mindere mate om een oriënterende cijferbeoordeling uit te voeren. De reden dat dit niet gebeurt, is met name de onbekendheid met de mogelijkheden die de software hiertoe biedt.

Knelpunten uit de casestudy en theoretische oplossingen

Enkele honderden accountantsorganisaties zijn lid van de SRA. Een deel van deze kantoren volgt de controleaanpak en praktijkhandreikingen van deze netwerkorganisatie. De praktijkhandreiking ‘SRA controleaanpak en automatisering’ uit februari 2010 geeft een indicatie welke werkzaamheden een accountant bij een bepaald volwassenheidsniveau zou moeten uitvoeren. De accountant moet dus eerst het IT-volwassenheidsniveau bepalen. Een mogelijke verklaring waarom het IT-volwassenheidsniveau mogelijk te laag wordt ingeschat is dat het controleteam onvoldoende deskundig is om het IT-volwassenheidsniveau te bepalen. In de genoemde praktijkhandreiking wordt ook aanbevolen dat vanaf een bepaald IT-volwassenheidsniveau een IT-auditor ingeschakeld kan worden. Deze instructie kan een reden zijn dat IT-volwassenheidsniveaus bewust lager zijn ingeschat om onder ‘extra’ werkzaamheden en kosten uit te komen.

Er is dus aanleiding om de kennis van de accountant over IT te vergroten. Zoals hiervoor al aangegeven is, lijkt de accountancyopleiding hierin tekort te schieten. Maar het is bijvoorbeeld mogelijk aanvullende cursussen hierin te volgen. Ook zou de IT-auditor een soort coachende rol kunnen gaan vervullen waarbij hij, desgewenst samen met de accountant, trainingen verzorgt om accountants te leren omgaan met de impact van IT op de jaarrekeningcontrole. [MEUL07] Deze IT-auditor zou een brug kunnen slaan tussen de accountant en de IT-specialisten, bijvoorbeeld als het gaat om systeemconfiguratie of data-analyse. In deze laatste situatie kan het model van Van der Heijden en Benjaminse ondersteuning bieden om de jaarrekeningcontrole efficiënter en effectiever te kunnen uitvoeren. [HEIJ12]

De controle van de werking van general IT-controls en application-controls blijft specialistisch werk omdat de applicaties die de onderzochte bedrijven gebruiken in de praktijk zeer divers zijn. Hierdoor is het voor accountantsorganisaties onaantrekkelijk om in specifieke kennis over deze pakketten te investeren. Het gebruik van SQL-databases ten behoeve van data-analyse lijkt ook nog een brug te ver, omdat het ontbreekt aan specifieke SQL-kennis en door de verscheidenheid aan programma’s. Ik ben bij een paar klanten nagegaan of een beschrijving van het datamodel van de SQL-database beschikbaar was. Dit bleek niet het geval, maar (dure) consultants waren wel bereid de gevraagde informatie te leveren. Dit kan ook worden gezien als bedreiging voor de inzet van monitoring dashboards: wanneer bedrijven eerst moeten investeren om in kaart te brengen welke data zij waar registreren leidt de inzet van een monitoring dashboard minder snel tot economische voordelen.

Oplossingsrichtingen

Uit het voorafgaande volgt een aantal oplossingsrichtingen die ik hierna bespreek.

Kennisniveau controleteam

Uit het voorafgaande volgt dat de accountant, of in elk geval het controleteam, in het algemeen meer kennis van IT moet hebben dan nu het geval is. Op korte termijn zal de accountantsorganisatie daarom op andere wijze zorg moeten dragen voor voldoende IT-kennis binnen het controleteam. Er zijn kantoren die hier invulling aan hebben gegeven door de medewerkers intern te scholen. Dit vraagt een behoorlijke investering van de organisatie en van haar personeel. In het NBA-visiedocument ‘MKB-accountant 2020’ is ook onderkend dat geïnvesteerd moet worden. Een belangrijke vraag daarbij is hoe deze investering er precies uit zou moeten zien. Het antwoord is niet eenduidig. Om IT en IT-audit voldoende binnen de jaarrekeningcontrole te betrekken zal naar mijn mening op verschillende vlakken actie ondernomen moeten worden.

Ten eerste – misschien wel het belangrijkste – zullen de beleidsmakers zoals de raad van bestuur het nut en de noodzaak van de investering moeten inzien, en hier ook naar moeten handelen. Een assistent met IT-affiniteit aannemen, of een assistent op een IT-auditcursus sturen en ervan uitgaan dat het hiermee goed komt is niet voldoende. Het ‘goed komen’ in deze setting behelst mijns inziens vaak niet meer dan het doorstaan van een (kwaliteits)toetsing door de NBA, SRA of AFM.

Binnen de accountantsorganisatie kunnen meer stappen genomen worden, zoals hierna wordt beschreven. Het is wenselijk dat de beleidsmakers bij deze stappen betrokken zijn, en hier middelen (uren en/of geld) voor beschikbaar stellen. Met een duidelijk mandaat van de raad van bestuur zal de kans op succes een stuk groter zijn.

Ten tweede is een keuze nodig in hoeverre de accountantsorganisatie zelf kennis in huis wil hebben, en in welke mate deze kennis bij derden ingekocht zal worden. Alle kennis in huis zal ondoenlijk blijken, gezien de vele softwarepakketten en hardwareomgevingen die in gebruik zijn.

Het benoemen van een ‘expert’ of een team van ‘experts’ die hun collega’s bij IT-vraagstukken kunnen bijstaan en waar nodig externe deskundigen kunnen aansturen, lijkt een goede vervolgstap. Deze experts zijn in feite accountants die thuis zijn in IT en IT-audit, die op de hoogte zijn van best-practices en deze actief delen.

Het benoemen van een expert of het vormen van een expertteam is niet zo eenvoudig als het misschien klinkt. Experts beschikken over theoretische kennis en praktische bagage. Theoretische kennis kan worden opgedaan door zelfstudie, het volgen van cursussen of het behalen van een diploma bij een erkende opleiding. Een gevaar van zelfstudie kan zijn dat het niet goed lukt het kaf van het koren te scheiden, waardoor mogelijk teveel werkzaamheden worden uitgevoerd of de vereiste werkzaamheden juist niet plaatsvinden. Wie een cursus wil volgen ziet zich geconfronteerd met een beperkt aanbod van relevante cursussen. Het volgen van een opleiding neemt ongeveer twee jaar in beslag, waarbij mijn ervaring wel is dat de reguliere RE-opleidingen onvoldoende ingaan op de jaarrekeningcontrole en in het bijzonder mkb-problematiek zoals te ruime toegangsrechten, ‘omdat het wel werkbaar moet zijn’.

Ten derde is er naast de uitdaging van de theoretische kennis ook de uitdaging van de praktische bagage. Het zou mogelijk moeten zijn om op een of andere manier praktijkervaring op te doen. Helaas bestaat er geen mogelijkheid voor een ‘buitenstage’ zoals bij de praktijkopleiding accountancy het geval is. Ook zijn accountantsorganisaties weinig geneigd om de concurrent op te leiden. Het gevolg is dat de beoogde expert de praktijkervaring intern zal moeten opdoen. Dit kan door vallen en opstaan, waarbij het mogelijk efficiënter is wanneer de beoogd expert wordt meegenomen aan de hand van een (externe) deskundige. Er zijn partijen in de markt die zich specifiek hierop richten. Er zijn ook lijsten beschikbaar van kantoren met IT-audit expertise die accountantsorganisaties ondersteunen bij IT-auditvraagstukken. Het is belangrijk dat een partij aangetrokken wordt met relevante kennis, want het vakgebied IT-auditing bestaat uit verschillende specialismen en niet iedere IT-auditor heeft verstand van jaarrekeningcontrole. Daarnaast heeft ieder platform en systeem (Windows, Unix, SAP, ORACLE) zijn eigen kenmerken en risico’s.

Dossiervorming

IT en IT-audit zal in het (elektronisch) controledossier verweven moeten worden. Zoals eerder aangegeven ondersteunen de huidige dossiers hierin gemiddeld genomen onvoldoende. Hopelijk wordt de ondersteuning door het (elektronisch) controledossier op termijn verbeterd, maar op korte termijn zal er een ‘work-around’ bedacht moeten worden. Om te voorkomen dat de diverse controleteams hier op een verschillende manier invulling aan geven, is het de taak van de afdeling vaktechniek om een pasklare oplossing te bieden. Helaas zal dit waarschijnlijk in eerste instantie via de beruchte MS Word- en Excel-templates moeten gebeuren. Zoals in de theoretische paragraaf behandeld, zijn hiervoor vanuit de beroepsorganisaties en de SRA diverse modellen beschikbaar waarvan gebruik gemaakt kan worden. Deze moeten echter nog wel in het eigen controledossier geïntegreerd worden om tot een uniforme uitwerking van de IT-omgeving met voldoende diepgang te komen, waarin de IT-omgeving vanaf de Pre Audit Meeting tot het accountantsverslag voldoende aandacht krijgt. Het kan wenselijk zijn hier externe deskundigheid bij in te schakelen.

Adviesrol accountant

Om te borgen dat het thema van IT en IT-audit serieus wordt opgepakt door de diverse controleteams is het wenselijk dat de opdrachtgerichte kwaliteitsbeoordeling zich ook hierop richt. Bijzonder aandachtspunt hierbij kan de paragraaf zijn die de accountant aan de klant communiceert over de betrouwbaarheid en de continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Wanneer de accountant alleen meldt dat er geen bijzonderheden zijn, kan dit de indruk wekken dat de klant geen verbeteringen hoeft door te voeren. Dit geeft de klant tevens de indruk dat de accountant bij de controlewerkzaamheden indien gewenst goed op de aanwezige IT kan steunen: de accountant heeft immers geen opmerkingen. De praktijk leert echter dat de IT-omgeving vaak van onvoldoende niveau wordt ingeschat voor gebruik bij de jaarrekeningcontrole. Een veel voorkomende bevinding is dat de rechten binnen applicaties te ruim zijn toegedeeld, waardoor medewerkers meer data kunnen bewerken dan uit hoofde van hun functie-invulling noodzakelijk is. De controle-technische functiescheiding en betrouwbaarheid van de data is hiermee niet geborgd, maar dit wordt door de accountant vaak niet schriftelijk aan de klant gemeld. Vaak wordt ook geen opmerking gemaakt over de continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking, terwijl IT-beheer (bijna) geheel is uitbesteed aan ‘de computerboer op de hoek’ zonder dat er goede SLA´s en/of interne beschrijvingen van de geautomatiseerde omgeving aanwezig zijn.

Indien de accountant de klant voorziet van passende adviezen om het IT-volwassenheidsniveau op een hoger plan te krijgen helpt hij niet alleen de klant, maar wordt bovendien de kans groter dat hij op termijn bij de jaarrekeningcontrole wel op de aanwezige IT-omgeving kan steunen.

Data-analyse

De betrouwbaarheid van de data is van belang voor data-analyse. Enerzijds moet de data voldoende betrouwbaar zijn om uit de analyses voldoende zekerheid te verkrijgen. Anderzijds kan data-analyse worden gebruikt om uitspraken te kunnen doen over de betrouwbaarheid van de data. Het ontbreken van bijvoorbeeld volgnummers of boekingen die op ongewone momenten hebben plaatsgevonden kunnen indicaties zijn dat de (financiële) data gemodificeerd is.

Er is geen algemene standaard in welke situatie wat voor soort data-analyse ingezet moet worden. Dit is aan de deskundigheid van de accountant. De afdeling vaktechniek kan de accountant hierin ondersteunen door best-practices en richtlijnen aan te reiken. Het delen van best-practices en richtlijnen bij data-analyse is nuttig omdat het gevaar bestaat dat data-analyses worden gedaan ‘omdat het kan’ in plaats van dat de analyse een zinvolle bijdrage levert aan de controle.

Het ontsluiten van data voor de data-analyse vormt een andere uitdaging. Naast de auditfile voor de Belastingdienst is meer data beschikbaar waarmee specifieke analyses gedaan kunnen worden. Vaak bestaat er geen (volledig) beeld welke data precies beschikbaar is omdat dit niet uit het accountantsdossier blijkt doordat de beschrijving van de Administratieve Organisatie onvolledig of te algemeen is. In plaats van specifieke applicaties en data te benoemen worden bijvoorbeeld termen gehanteerd als ‘de afdeling administratie boekt de inkoopfactuur in het systeem’. Het is bewerkelijk om specifiek te benoemen welke data precies wordt vastgelegd, maar door vooraf in kaart te brengen welke data idealiter geanalyseerd zou moeten worden kan tijdens de interimcontrole worden vastgesteld of en waar deze data wordt vastgelegd. Bijvoorbeeld, of is vastgelegd welke functionaris inkoopfacturen betaalbaar heeft gesteld. Ook kan op dat moment worden onderzocht hoe de gewenste data verkregen kan worden en wie daar eventueel hulp bij kan bieden, zodat deze data bij de eindejaarscontrole tijdig beschikbaar is.

Integratietraject

De integratie van IT en IT-audit in de jaarrekeningcontrole heeft in het eerste controlejaar een aanzienlijke impact op de accountantsorganisatie. Om te voorkomen dat door verbeterde inzichten in het tweede controlejaar alle dossiers voor het onderdeel IT aangepast moeten worden, of blijkt dat bij alle dossiers teveel werk is verzet, kan worden overwogen op kleine schaal te beginnen. Het eerste jaar zou met een aantal gelijksoortige bedrijven, bijvoorbeeld transportbedrijven of handelsbedrijven, als pilot kunnen worden gestart. De verantwoordelijke controleleiders kunnen gezamenlijk een risicoanalyse uitvoeren, werkzaamheden definiëren en de uitkomsten hiervan evalueren. De interne expert en/of een externe deskundige (kan de interne expert ook van leren) kan hier ondersteuning bij bieden.

Conclusie

In dit artikel is de rol van IT en IT-audit in de jaarrekeningcontrole geschetst. Aangegeven is wat de accountant zou moeten doen en in welke mate de accountant in werkelijkheid aandacht aan IT en IT-audit besteedt. Vervolgens zijn verklaringen gezocht voor de verschillen tussen de theorie en de praktijk. De hoofdconclusie is dat het kennisniveau binnen het controleteam met betrekking tot IT vergroot zou moeten worden.

De bevindingen in dit artikel, en de geformuleerde oplossingsrichtingen daarbij, zijn omvangrijk te noemen. Sinds de inaugurele rede van Starreveld zijn we inmiddels ruim een halve eeuw verder, maar desondanks is er voor de accountant nog genoeg te doen op het gebied integratie van IT en IT-audit in de jaarrekeningcontrole. Het traject tot het optimaal gebruik maken van IT en IT-audit in de jaarrekeningcontrole belooft een lang traject met risico’s en kansen te worden. Zij die hiermee aan de slag gaan zullen daarom een lange adem moeten hebben, indachtig het gezegde ‘En de boer hij ploegde voort’.

Noten

1 In feite richt de jaarrekeningcontrole zich dan ook op de IT-omgeving bij de klant en wordt van deze IT-omgeving bij de jaarrekeningcontrole efficiënt gebruik gemaakt.

2 Na de fusie van NIVRA en NOvAA tot NBA, worden alle vaktechnische uitingen omgezet naar de nieuwe structuur van NBA Alerts en NBA Handreikingen, audit alerts 1 en 2 zijn hierbij in het najaar van 2013 ingetrokken.

3 Standaard 315: ‘Het onderkennen en inschatten van de risico’s van een afwijking van materieel belang door middel van het verwerven van inzicht in de entiteit en haar omgeving’. Een afwijking van materieel belang betreft een onjuistheid waardoor de gebruiker mogelijk een andere beslissing neemt dan wanneer deze onjuistheid niet in de verantwoording aanwezig is.

4 Tuacc, ‘de twitterende accountants’, is ontstaan in oktober 2010 als reactie op de negatieve berichtgeving rondom Accountancy. De naam Tuacc staat voor TweetUpAccountants.

5 Ik heb geen onderzoek gedaan naar reden dat IT in de accountancyopleiding onderbelicht is, maar redenen die ik kan bedenken op basis van mijn praktijkervaring is de relatieve onbekendheid van docenten met IT en dat IT-audit wordt gezien als adviesdienst met toegevoegde waarde voor de klant maar niet voor de jaarrekeningcontrole. IT-integrated jaarrekeningcontrole heeft zich nog te weinig bewezen als efficiënter en effectiever dan ‘klassieke’ jaarrekeningcontrole.

6  Zoals het studierapport ‘Jaarrekening controle in het mkb: IT audit geïntegreerd in de controle-aanpak’ of het boekje IT-B@sed Audit van Westra en Folkers waarin de mogelijkheden en risico’s van de IT worden beschreven en de lezer wordt ingewijd ‘in de geheimen van databases, data-analyse, control frameworks, e-business, XBRL en SBR, continuous assurance en big data’.

7 Het middenbedrijf voldoet aan twee van de volgende criteria: de waarde van de activa volgens de balans bedraagt tussen € 4,4 mln en € 17,5 mln, de netto-omzet bedraagt tussen € 8,8 mln en € 35 mln en/of het gemiddeld aantal werknemers ligt tussen de 50 en 250.

 

Literatuur

[ACCO08] Accountancynieuws, ‘Hoogleraar Mollema: “Accountant kan IT niet langer negeren”’, Accountancynieuws, 2008, http://www.accountancynieuws.nl/actueel/vaktechniek/hoogleraar-mollema-‘accountant-kan-it-niet-langer.62781.lynkx, geraadpleegd op 7 augustus 2014.

 

[ACCO10] Accountancynieuws, ‘#Tuacc: Accountant mag automatisering niet langer negeren’, Accountancynieuws, 2010, http://www.accountancynieuws.nl/actueel/accountancymarkt/tuacc-accountant-mag-automatisering-niet-langer.97015.lynkx, geraadpleegd op 7 augustus 2014.

 

[AFM14] Autoriteit Financiële Markten, ‘Uitkomsten onderzoek kwaliteit wettelijke controles Big 4-accountantsorganisaties’, AFM, 2014.

 

[DIJK14] V. van Dijk en W. Schellevis, studierapport ‘Jaarrekening controle in het mkb: IT audit geïntegreerd in de controle-aanpak’, NBA / #TUACC / NOREA, 2014.

 

[FIJN99] R.G.A. Fijneman, proefschrift ‘De betekenis en inhoud van ‘jaarrekening ICT-auditing’ als onderdeel van de jaarrekeningcontrole; ‘Common body of knowledge’ – Consequenties voor de accountantsopleiding’, Tilburg, Tilburg University Press, 1999.

 

[HEIJ12] B. van der Heijden en L. Benjaminse, ‘Profiteren van data-analyse binnen de jaarrekeningcontrole; Model voor het efficiënter toepassen van data–analyse’, de IT-Auditor, jrg. 21, nr. 1, 2012.

 

[KOOP10] L. Koopmans, ‘RA en RE: samenwerking gaat niet vanzelf’, de -Accountant, nr. 7/8, 2010.

 

[NBA93] Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, Audit Alert 1 – ‘De Wet Computercriminaliteit’ en Audit Alert 2 – ‘De Wet Computercrimi-naliteit (vervolg)’, NBA, 1993.

 

[NBA14] Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘MKB-accountant 2020 – Visiedocument voor openbaar accountants werkzaam in het mkb’, NBA, 2013.

 

[NOVA02] Nederlandse Orde van Accountants-Administratieconsulenten, Leidraad 12 – ‘De AA in een (kleinschalige) geautomatiseerde omgeving’, NOvAA, 2002.

 

[RABE10] C. Rabe en R. Johan, ‘IT-audit en MKB-controle’, Accountancynieuws, nr. 20, 2010 http://www.accountancynieuws.nl/actueel/ict/it-audit-en-mkb-controle.96225.lynkx, geraadpleegd op 2 augustus 2014.

 

[ROMM11] J. Romme, ‘Het nut van best practices’, de IT-Auditor, jrg. 20, nr. 3, 2011.

 

[SCHE10] W. Schellevis, ‘Toepassing actueel common body of knowledge inzake jaarrekening ICT-auditing op de accountancyopleiding van Nyenrode’, scriptie Universiteit Nyenrode, 2010.

 

[SRA14] Samenwerkende Registeraccountants en Accountants-Administratieconsulenten, SRA Praktijkhandreiking ‘SRA controleaanpak en automatisering’, SRA, 2014.

 

[STAR04] R.W. Starreveld, O.C. van Leeuwen, H. van Nimwegen, H.B. de Mare en E.J. Joëls, ‘Bestuurlijke informatieverzorging’, Groningen/Houten, 2004.

 

[VAAS03] E.H.J. Vaassen, ‘Risico-inschattingen door accountants – in het kader van Enterprise Resource Planning-systemen’, Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie, nr. 11, 2003.

 

 

 

 

Drs. A.A.J. (Anco) Bruins RA EMITA

Anco Bruins werkt sinds voorjaar 2014 als IT-auditor bij Mazars Management Consultants. Daarvoor heeft hij veertien jaar in de mkb-controlepraktijk van grote en middelgrote accountantsorganisaties gewerkt, waarbij hij zich steeds verder is gaan specialiseren in IT-audit als onderdeel van de jaarrekeningcontrole. Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven.